Ֆրունզ

1993 թ. օգոստոսյան մի օր Մհեր Մկրտչյանը իր «Արտիստական» թատրոնի աշխատասենյակում երեք ժամից ավելի պատմում էր թատրոնի, աշխարհի ու նաև իր մասին: Այդ ան­մոռանալի օրվանից մնաց նրա հարցազրույցը «Գարուն» ամսագրի 10-րդ համարում և երկու ձայներիզ՝ Մեծ արտիստի պատմությամբ, որը պահում եմ որպես մասունք... Լրանամ է նրա մահվան 8-րդ տարին և այս երկու փոքրիկ պատմությունները հիշատակի տուրք են Մհեր Մկրտչյանին՝ իմ ճանաչած ամենատխուր և ուրախ Ար­տիտը:

Ինչպես Մհեր Մկրտչյանը Հայաստանից չգնաց:
Հայաստանից գնա՞լ...
35 տարեկան էի, հյուրախաղերի էի մեկնել Բեյրութ: Տեղի հայերը տարան կաբարե, ուր պորտապար էր պարում Նադի Գամալը: Կաբարե է, Նադին պարում է, չորս կողմն ուրախանում են, իսկ սեղանի շուրջ նստածները խոսում են ու խոսում, թե ինչպես ազա­տագրեն Մասիսը, Մուշը, Սասունը... Դաշնակցական տղաներ են՝ Դավիթը, Տիգրանը... Խոսեցին, առաջարկեցին, վերջը դարձան ինձ՝ դու ի՞նչ ես մտա­ծում: Ասացի՝ ճիշտը ամեն ինչ թողնել, Հնդկաստան գնալն է. այնտեղ և տաք է, և բանան կա, իսկ թողածներս ի՞նչ է Մասիսը՝ քարերի կույտ, Արարատյան դաշտը՝ մի բուռ հող... Գնանք Հնդկաստան, տարածքներ վերցնենք ու հանգիստ ապրենք: Մեկն ասաց. «Բա էջմիածի՞նը»: Ասի՝ քարերը կհամարակալենք ու կտեղափոխենք: «Բա Գեղա՞րդը»: Ոչինչ, դա կթողնենք, որ մարդիկ իմանան՝ այստեղ հայեր են ապրել: «Բա մեր գերեզմաննե՞րը»: Դա էլ կտեղափոխենք: Բա ունեցած միլիոններն ինչի՞ համար են: Կատակս հասկացան-չհասկացան, խոսակցությունն այլ ընթացք ստացավ: Միայն Դավիթը գլուխը բռնած մտքերի մեջ է: Շուրջս մարդիկ պարում են, Նադիի վրա շամպայն լցնում, հունական հանգով հայերեն «Ջեյրանի պես սարերով» երգում...
Բայց աչքիս տակով հետևում եմ Դավթին՝ տառապում է: Մի ժամ հետո տո չգոռա՜ց. «Բա թո՞ւրքը»: Այսինքն՝ վրեժ ունի, չէ՞, ո՞ւր գնա:
Ես միշտ փնտրել եմ մեր ազգի կենսասիրության, մնայնության առեղծվածը և պատասխանը այդ կաբարեում գտա՝ նրա գոյատևումը թուրքով է պայմանավորված:
Հաջորդ օրը այդ նույն տղաների հետ զբոսնում էինք: Անցանք ամերիկյան դեսպանատան կողքով: Նրանք թե՝ ներս մտիր, ամբողջ աշխարհը կբացվի քո դեմ, քո տաղանդով, քո խաղով միլիոն կվաստակես: Ամբողջ եկամուտը քոնը կլինի, մտի՜ր: Ասացի՝ բա երեկ Մասիսի փրկության մասին էիք խոսում: Ես որ գնամ Հայաստանից, ո՞ր լեռան տակ խաղամ: Վճիռս ճիշտ էր թե սխալ, ո՞վ գիտե...

Ինչպես Մհեր Մկրտչյանը... հեղափոխություն արեց:
Մինչև վերջերս կարծում էի, թե ամենամեծ մասնագիտությունը հեղափոխական լինելն է, ասենք՝ Շահումյանի պես պրոֆեսիոնալ հեղափոխական լինելը... Չէ, լուրջ, չեմ կատակում: Իմիջիայլոց, Հնդկաստանում փորձեցի գոնե մի մարդու հեղափոխել: 12 տա­րեկան հնդիկ տղային նստեցրի փափուկ նստոցին ու ես՝ փողկապով, կոստյումով (այնտեղ եթե փողկապ ես կապել՝ միլիոնատեր ես) քշեցի նրա ռիկշան. ողջ փողոցը քարացել-մնացել էր, ամեն օր այնտեղ նման բանի ականատես չէին լինում: Իսկ այդ տղան սկզբում ծնկաչոք աղաչում էր, որ նման բան չանեմ: Ճամփան, բնականաբար, չգիտեի, նրան ստիպեցի նստել ռիկշայի մեջ ու ցույց տալ հայ­կական եկեղեցու ճանապարհը: Սկզբում վախեցած, բայց կամաց-կամաց մտավ նոր դերի մեջ ու շատ շու­տով սկսեց հրամայել՝ առա՜ջ, ձախ: Վերադառնալուց հետո հաճախ եմ հիշել այդ փոքրիկ տղային ու մտածել, որ խեղճը երեւի այդ դեպքի մասին պատմում է իր ընկերներին, ու ոչ մեկը նրան չի հավատում, որ միլիոնատերը նրա ռիկշան է քշել: Բայց նրա համար արածս հեղափոխության պես բան էր, չէ՞...

ԿԱՐԻՆԵ ԽՈԴԻԿՅԱՆ
«Գարուն» 
№ 10.1993

Печать

"Дорог не подарок — дорого внимание" — поговорка,истинность которой вроде бы не стоит ставить под сомнение. Однако когда "подарок"- являет собой дань благодарных потомков деятелю искусств, а деятеля этого уже нет в живых, есть смысл на каких-то вещах настаивать.

Фрунзик МкртчянВряд ли можно с легкостью найти другого такого артиста, художника, музыканта, чье имя действовало бы на людей столь магически, как в случае с Мгером Мкртчяном. Уже который год нет с нами мастера, а имя "Фрунзик", произносимое с неизменной любовью, продолжает собирать почитателей его таланта.
Стоит ли удивляться, что в день открытия мемориальной доски по адресу: проспект Комитаса, дом 48, где артист прожил многие годы, где родились его дети, народу было много больше, чем предполагает обязательная программа таких мероприятий. Публика была представлена не только цветом творческой интеллигенции и представителями политического истеблишмента, но и ереванцами, которые просто пришли еще раз выразить свою любовь своему кумиру. Открытие мемориальной доски слегка запоздало: день рождения артиста прошел недели за две до события.
"Наверное, каждый из нас где-то в глубине души чувствует долю и своей вины за то, что сегодня нет его с нами..."
"Благословенны земля Ширака и воды Арпачая, взрастившие столько талантов, и в том числе нашего незабвенного Фрунзика..." Мэр столицы Роберт Назарян, председатель СТД Ерванд Казанчян, председатель СК Сергей Исраелян... все говорили с той искренней теплотой, которую вызывает лишь любовь к бесспорному таланту. Публика, собравшаяся вокруг ораторов, с нетерпением и воодушевлением ждала заветного мига...
Наконец он настал — с мемориальной доски было сдернуто белое покрывало. Тут всех охватило непреодолимое желание еще раз — как в цирке у фокусника — набросить и снять белую простынь: может, на сей раз под ней окажется что-нибудь более достойное торжественности момента?
"Нужно сейчас же, пока мы все здесь, принять решение о снятии этой плиты и создании новой" — первым озвучил мысль, родившуюся едва ли не во всех головах один из виднейших театральных деятелей, когда стало окончательно ясно, что ни фокуса, ни чуда не произойдет. Ибо шедевр, созданный скульптором Фердинандом Аракеляном, вряд ли мог бы послужить даже надгробием неизвестному солдату. Уж больно неизвестен, безлик и безадресен кусок серого базальта, представляющий собой наполовину гладкую поверхность с надписью "Здесь жил Вася", а наполовину театральный занавес с выглядывающими из-под него масками комедии и трагедии. Бесспорным и единственным достоинством этого типового проекта является то, что в этот фантик можно завернуть все что угодно.
В том смысле, что вместо "Мгер Мкртчян" туда можно вписать любое другое имя из театрально-артистического мира, мемориальности от того не прибудет и не убудет. Другое дело, что, судя по реакции, ни один служитель Мельпомены и Талии не хотел бы оставить после себя память такого вида. Интересно, как вообще эта штука прошла экспертные фильтры? У одного из персонажей "На дне" — кстати, когда-то в этом спектакле блистал Мгер Мкртчян — есть знаменитая фраза: "3x, жаль, какую песню испортил..."

Новое время логотипСона МЕЛОЯН
"Новое время"
20.07.2002

Печать

Մհեր ՄկրտչյանՄեծն Խորենացին տագնապներ ուներ. «Ո՞ւր է մեր աչքերի բարի նայվածքը ուղիղներին»: Ովքե՞ր են մեր միջի ուղիղները: Գուցե Խորենացին առաջին հերթին նկատի ուներ ազգին նվիրյալ անհատների՞ն, ովքեր պահպանում, հարստացնում են ազգային արժեքները, ովքեր այդ արժեքները լավագույնս ներկայացնում են սերունդներին' շարունակական պահելով ազգի գոյատևման կարևոր պայման' արվեստի ու մշակույթի զարգացումը: Այդ գործին նվիրյալների կենդանի ներկայությունը վայելելով' մենք երբեմն մոռանում ենք, որ համընդհանուր ճանաչումի ու սիրո մեջ այդ նվիրյալները մեծամասամբ հաճախ զարմանալի անօգնական են և սրտակցության ու գուրգուրանքի կարիք շատ ունեն: Անօգնական են երբեմն շատ հասարակ թվացող ապրելակերպի եղանակների ընտրության, իրենց բուն անելիքից դուրս սովորական մի հարց կարգավորելու և շատ ու շատ այլ հարցերում:
Այդպիսին էր նաև Մհեր Մկրտչյան Արտիստը' չափազանց անօգնական իր մենությամբ, Աստծուց շռայլորեն տրված շնորհները դրսևորելու մեջ հաճախ շփոթվելով, երբեմն իր հախուռն բնույթին հատուկ անփութություն ցուցաբերելով: Դա նկատել էր Վահրամ Փափազյանը. «Այս մանչուն հետ մեկը պետք է»: Դա նկատել էր Հենրիկ Մալյանը, ում հանդեպ Մհերն առանձնակի համակրանք էր տածում. «Հենրիկ Մալյանը կինոյում դարձավ իմ «կնքահայրը». առաջինը նա ինձ նկատեց և վստահեց նկարահանվելու իր ստեղծած կինոնկարներում»: Դա նկատում էր կինոռեժիսոր Ալբերտ Մկրտչյանը, ով առանց Մհերի համարյա թե որևէ ֆիլմ չէր նկարահանում:
Դա, անշուշտ, նկատել էր Վարդան Աճեմյանը, ով ուսանող դերասանին պահեց քնքշությամբ, նեցուկ եղավ նրան ու տիրական պահվածքի տեր դարձրեց մայր թատրոնի հեղինակավոր բեմում: Պահեց տասնամյակներով, պահեց այնքան ժամանակ, քանի դեռ ինքը կար: Միայն հետո Մհերը ցավով բարձրաձայնեց իր տագնապը. «Հաճախ մտածում եմ, թե Աճեմյանը չկա, հիմա ես ի՞նչ պիտի անեմ»:
Մհեր ՄկրտչյանՏագնապելու հիմքեր ունե՞ր: Ուներ: Ահավասիկ.«...ինձ հետ ապշելու բաներ են կատարվել. շուրջս լիքը չուզողներ եմ ունեցել: Մի անգամ երբ «Եզովպոս»-ում խաղում էի Վաղարշյանի հետ, մարդիկ եմ տեսել, որ բեմի հետևից ասում էին. «Չի՛ ստացվի, չի՛ ստացվի, չի՛ ստացվի»: Էս իմ լեգենդն է, ոչ մեկի հետ դա չի եղել: Եվ նույնիսկ կարող եմ եզրակացնել, թե ինչո՞ւմն է բանը: Ինչո՞ւմն է բանը, որ իմ համբերությունը չի հատնում, ինչումն է բանը, որ իմ հումորը չի կորչում: Չի կորչում' դա ինձ միշտ փրկել է...»:
Մհեր Մկրտչյանի նման մեծ դերասանը, համայն ճանաչումի արժանացած Արտիստն ինչո՞ւ պիտի մտահոգություն ունենար ու լսեր կուլիսներից եկող չարափառ շշուկներ. «Չի՛ ստացվի, չի՛ ստացվի, չի՛ ստացվի»: Ինչո՞ւ պիտի մի քանի անգամ մայր թատրոնից հեռացվելու անհասկանալի փաստին առնչվեր: Գուցե նա այդ ազդեցությունի՞ց գրեց իր մի բանաստեղծությունը, որում այս տողերը կան. «Երբ իմ սրտի խորքը մութ է, / Ո՞ւմ համար ես վառվում, լույս...»:
Ի՜նչ հրաշափառ նորություններ կունենայինք թատերական և կինոարվեստում, եթե չլինեին դերասանի' սիրտը կրծող ու ստեղծագործելուն ինչ-որ տեղ արգելակող նման երևույթները:
Մհեր ՄկրտչյանՍա' Մկրտչյանի միջավայրի, անմիջական իր հետ շփվողների առումով: Իսկ մե՞նք' հանդիսատես ասենք, նրա արվեստի երկրպագու ասենք, Արտիստին սիրող ու նրա դերակատարումներով հմայված մարդ ասենք, թե՞ պարզապես ընկեր, ինչքանո՞վ նեցուկ եղանք, ինչքանո՞վ կարողացանք մեր սերն ու ջերմությունը պահել մեծ Արտիստի, արվեստի աշխարհի այդ կենդանի լեգենդի հանդեպ: Մհեր Մկրտչյանի հրաշալի դերակատարմամբ ֆիլմերը կան, այո՛, դրանք դեռ երկար, շա՜տ երկար կդիտեն սերունդները: Իսկ բեմադրություննե՞րը: Դրանցից քանի՞սը նկարահանվեցին ու պահվեցին: Ալբերտ Մկրտչյանը շատ յուրօրինակ եղանակով Մհեր Մկրտչյանի կարապի երգի' «Հացթուխի կինը», նորովի ներկայացմանը համադրեց Արտիստի կենդանի խաղից տեսագրած հատվածներ' մի տեսակ շարունակական պահելով Մհեր Մկրտչյանի կենդանի ներկայությունը նրա իսկ հիմնադրած թատրոնում:
Հիմա դառնանք Մհեր Մկրտչյանի բանավոր խոսքի պահպանության խնդրին:
Քանի՞սն ունեցան Արտիստի' տարբեր տարիներին, տարբեր առիթներով արված ձայնագրությունները լսելու վայելքը, քանի՞սը հասկացան, ըմբռնեցին, որ այդ փառահեղ Արտիստի մեջ երկրորդ Մհերը կար' մտածող, դատող, վերլուծող, համադրող, հրաշալի մեկնաբանող մարդը: Մեղքը ո՞ւմ վրա բարդես, թե ինչու դերասանի մտածումները, նրա ազնիվ տագնապները բացահայտող, նրա անցած ճանապարհը նկարագրող, ընդհանրապես նրա մասին մի խոր, մի վերլուծական ֆիլմ չնկարահանվեց կամ գիրք չգրվեց: «Ուրախ, տխուր մարդը» ֆիլմն ինչ-որ չափով այդ բացը լրացնում է' գրագետ սցենարով, հատուկ այդ ֆիլմի համար Մհերին նկարահանած կադրերով ու դրանց տեղը տեղին մեկնաբանություններով: Բայց սա եզակի դեպք է:
Մհեր Մկրտչյան և Վախթանգ ԿիկաբիձեՄհեր Մկրտչյանի ֆիլմերը կան, այո, նրա թատերական կերպավորումներից որոշ կտորներ, այո, կան, բայց արդյո՞ք դրանք բավարար են' լիովին պատկերացնելու այն Մկրտչյան Արտիստին, ում երկրորդ, այսպես ասենք, երեսը փակ մնաց սերունդների համար:
Ժամանա՜կ ունենար Մհեր Մկրտչյանը' գրելու իր կյանքի գիրքը, նկարագրելու իր անցած ճանապարհը: Նա դրա մասին շարունակ խորհեց, բայց չհասցրեց գրել: Չգտավ այդ ժամանակը, և դրանից տուժեց ոչ այնքան ինքը, որքան մենք, որ չունեցանք նրա մտորումների, նրա մեկնությունների, նրա խորհրդածությունների գիրքը: Բայց իր մտքից դա դուրս չէր գալիս ու ինչ-որ բան կարծես թե ձեռնարկել էր, երբ այցելում էր աղջկա' Նունեի տուն ու ինքն էր առաջարկում միացնել ձայնագրիչը, որ զրուցեն:
Մհերի զրուցե՜լը... հրաշալի մենախոսություն էր' ուսանելի՜, սերտելի՜:
...Մենք հավատով սպասում ենք այն կինոգետին, այն արվեստաբանին, այն գրողին, այն լրագրողին... ով փորձելու է ներկայացնել Արտիստի ամբողջական դիմանկարը' այն խորությամբ, այն պարզությամբ, այն հմայիչ հայացքով, ինչը բնորոշ էր հայի լավագույն տեսակի բոլոր շնորհներով օժտված մեծ դերասանին: Նաև, ու ավելի շատ, Նունեի սղագրությունների գրքի հրատարակությունն ենք փայփայում, որը հոր ու աղջկա ամենաջերմ, ամենաազատ խոսակցության արդյունք' ճշմարիտ խոսք է, դերասանի այն մտորումների վերծանումը, որ հայրը միայն իր աղջկան կարող էր վստահել: Եվ հույսեր ենք կապում նաև Գյումրիի տուն-թանգարանի աշխատակիցների հետ, ովքեր թանգարանում պահպանվող հարուստ նյութերից պիտի որ ջանան դերասանին արժանի հուշալբոմ հրատարակել, մանավանդ' Գյումրիի քաղաքապետը խոստացել է թանգարանն ապահովել համակարգչով և պատճենահանող սարքով:
Մհեր ՄկրտչյանՆաև մեր այս մի մտահոգությունը բարձրաձայնենք. մեր միջավայրի, մեր կողքի Մեծերին չգնահատելու բացասական այն ո՞ր գիծն է, որ այդպես էլ շարունակում է կրծել մեզ, և որին, զարմանալիորեն, կամովին տրվել ենք ու որից ոչ մի կերպ չենք կարողանում ձերբազատվել: Դա շատ է պատահում հատկապես արվեստի աշխարհի Մեծերի հետ: Գոհար Գասպարյանի նման երևույթը, մեծ անհատը, ազգի պարծանքը կյանքի վերջին տարիներին ապրեց խոր դեպրեսիայի, մենության, համընդհանուր անուշադրության մեջ: Արվեստագետ Լուիզա Սամվելյանը, ում խելոք խոսքով ու հմայքով արվեստասեր մի ամբողջ սերունդ տարված մնաց, ահավոր կարիքի ու դարձյալ մենության և անուշադրության պայմաններում հեռացավ կյանքից: Նար Հովհաննիսյանն էր հուսալքված փակվել իր տան մեջ. ոչ մեկը չէր նկատում նրա բացակայությունն այնքան ժամանակ, մինչև որ հարևանների համար տարօրինակ թվաց նրա տանը տիրող լռությունը, և... դուռը ջարդելուց հետո նրան գտան մահացած:
Մեղա Աստծո, ինչո՞ւ են այսպես ցավալիորեն նման մեր ազգային մեծերի ճակատագրերը:

hayatsqՀեղինակ' ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՊԱՊԻԿՅԱՆ
''Հայացք''
5.11.2010

Печать

Մհեր Մկրտչյանի 70-ամյակից գրեթե երկու տարի անց մեր երկիրը, Մհերի հարազատ թատրոնը հնարավորություն գտան շուքով նշելու մեծ դերասանի 70-ամյակը: Մհեր Մկրտչյանի անունով փողոց կոչվեց: Այսուհետև Հանրապետության փողոցի «Երեւան» կինոթատրոնից մինչեւ Սունդուկյանի անվան թատրոնին հարող այգին ընկած տարածքը կկոչվի Մհեր Մկրտչյանի անունով:

 Մհեր (Ֆրունզիկ) ՄկրտչյանՄհեր Մկրտչյանի 70-ամյա հոբելյանը նշվեց թատրոնի միջազգային օրը մարտի 27-ին, եւ Սունդուկյանի ան­վան թատրոնի հիմնադրման 80-ամյակի շրջանակներում կազմակերպվող հոբելյանական միջոցառումներից առաջինն էր: Առաջինը չէր կարող չլինել, քանզի այդ օրը բացվեց Սունդուկյանի անվան թատրոնի 2002թ. խա­ղաշրջանը:
Մարդաշատ էր թատրոնին հարող հրապա­րակը, թատրոնի մուտքը: Թատրոնի ադմինիստրատիվ աշխատողները խիստ զբաղված էին: Թատերական այդ տոնին այցելության էր գալու ՀՀ նախագահը: Դահլիճում էին ՀՀ սահմանադրական դա­տարանի նախագահը, Աժ ղեկավար աշխատողներ, նախագահի խորհրդա­կաններ: Դահլիճն անհան­գիստ սպասումի մեջ էր: Եվ ահա բեմի առաջամաս են ելնում ՀՀ մշակույթի նա­խարարը, սունդուկյանցիները, Ստանիսլավսկու անվան, դրամատիկական թատրոնների ներկայա­ցուցիչները: ՀՀ մշակույթի նախարարը ջերմորեն ողջունելով Սունդուկյանի անվան թատրոնին՝ 80-ամյակի, Մհեր Մկրտչյանի 70-ամյակի առիթներով, այնուհետեւ ասաց. «Իր՝ Մհեր Մկրտչյանի խոստովանությամբ Լենինականի տեքստիլ կոմբինատը եղավ նրա խանձարուրը, Մռավյանի անվան թատրոնը՝ ոսկե օրորոցը, Վահրամ Փափազյանը՝ դպրոցը, Սունդուկյանի անվան թատրոնը՝ ակադեմիան»:
Ելույթ ունեցավ նաեւ Սունդուկյանի անվան թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Վահե Շահվերդյանը. «Այսօր տոն է մեզ համար, տոն Է մեր հանրապետությունում, համայն աշխարհում, որովհետեւ մարտի 27-ը թատրոնի միջազգային օրն է: Այդ տոնն այսօր մեզ համար ավելի արժեքավոր է, քանի որ այսօր մենք սկսում ենք մեր փառապանծ թատրոնի 80-ամյա հոբելյանը եւ այդ հոբելյանը սկսում ենք թատրոնի ամենամեծ դերասանների շարքում տեղ գտած, մեր հրաշալի, տաղանդավոր, մեծ դերասան Մհեր Մրտչյանին նվիրված երեկոյով: Սիրելի արտիստ, այսօր մենք կփորձենք քեզ մեկ անգամ եւս ներկայացնել քո սիրելի հանդիսատե­սին»:
Վարագույրը բացվեց: Պտտվող բեմի վրա կեն­դանի պատկերներ են այն ներկայացումներից, որոնցում խաղացել է Մհեր Մկրտչյանը: ԲԵմում նաեւ Մհերի կերտած կերպարների լուսանկարներն են՝ Հայրապետը, Գվիդոնը, Եզովպոսը, Զամբախովը, Պաղդասարը, Ղազարը... Բեմի միջնամասով աստի­ճաններ են բարձրանամ, որոնք հասնում են մի պատշգամբի: Օլիմպոսի աստվածների դիտակետը հիշեցնող այդ պատշգամբում կանայք են, որոնք հե­տեւում են տեղի ունեցող անցուդարձին: Միգուցե դա հայոց մեծերի նստավայրն էր, որն այդ երեկո միայն կանանցով էր ներկայացված... Աստիճանների միջնամասում երկու դիմակավոր դերասան­ներ են, որոնցից մեկը միշտ տխուր է, թախծոտ, իսկ մյուսը՝ միշտ ուրախ ու ծիծաղկոտ:
1930թ. հուլիսի 4-ին երկինք ուերկիր իրարով չանցան, ջրհեղեղ­ներ ու երկրաշարժ չեղան, պարզա­պես ծնվեց մի մա­նուկ, որին, չգիտես ինչու, Ֆրունզիկ կոչեցին, իսկ մտե­րիմներն ու ծանոթները պարզապես Ֆրունզ էին անվանամ:  
Մհեր (Ֆրունզիկ) ՄկրտչյանԱռաջին անգամ, երբ Ֆրունզիկը հանդիպում Է Մարտիրոս Սարյանին, վերջինս հարցնում Է.
«Որտեղացի՞ ես»: «ես  էլ չգիտեմ, - պատսախանում Է Ֆրունզիկը, - հայրս մշեցի է, մայրս' վա­նեցի, ծնվել եմ Լենինականում, ապ­րում եմ Երեւանում»: «Դե, սաա իսկական հայ ես, էլի,- ասում Է Մար­տիրոս Սարյանը, - բեմի  վրա մի երկու անգամ տեսել եմ, այնտեղ էլ հայ ես: Միայն անունդ փոխիր, դարձրու Մհեր, բայց Մհերի նման ժայռերի մեջ չփակվես, ժողովրդի հետ եղիր, նրա հետ մեծացիր...»: 
Խոսքը տրվեց թատերական գործիչների միության նախագահ Երվանդ Ղազանչյանին. «Նա աշխարհ եկավ՝ աշխարհն ավելի բարի դարձնելու: ...Նա իր մեջ պարունակեց Շերամի «վառվող ջիգյարը». Շիրազի ժայթքող սիրտը, Արփաչայի հավերժությունը... Ինչ վառվռուն դե­րեր ու դերակատարումներ, փայլատակումներ: Այդքան չխաղալով, պյդքան խաղալ»:
Մեծն Հրաչյա Ներսիսյանն արդեն մահացել էր: Հակոբ Պարոնյանի «Պաղտասար աղբարը» չէր խաղացվում, անկրկնելի Պաղտասար-Ներսիսյանը չկար:
Եվ հանկարծ մի օր հայտարարվում է, թե «Պաղ­տասար աղբարը» նորից բեմ է ելնում ու Պաղտասարին պիտի մարմնավորի Մհեր Մկրտչյանը:
Լսվում են թերահավատ ձայներ. ոչինչ դուրս չի գա, չի ստացվի... Հաղթահարելով բոլոր դժվարությունները՝ Մհեր Մկրտչյանը խաղաց այդ դերը, հաստատեց իր տրագիկոմիկական ժանրի դերասան լինելը:
Այս առնչությամբ Յուրի Ամիրյանը մի դեպք պատմեց: Արման Կոթիկյանը «Պաղտասար աղբարի» փործերի ժամանակ անընդհատ դերասաններին դիտողություններ է արել այսպես քայլիր, այս կողմ նայիր, այն կողմ գնա, այս արա, այն արա: Մի օր էլ, երբ Կոթիկյանը դարձյալ ուզում է ղեկավարել փորձը, Մհեր Մկրտչյանն ըմբոստանում է. «Բավական Է, ես եմ բեմադրության ղեկավարը»:  
Երկար նայելով Մհերին, Կոթիկյանն այնուհետեւ թեքվելով խաղընկերոջ Մուրադ Կոստանյանի կողմը հարցնում է. «Մուրադ, այս տղան կճանչնա՞ս...»: «Այո, Ֆրունզիկն է»,- պատասխանում է Մուրադ Կոստանյանը: «Ոչ,  սա Ֆրունզիկը չէ, սա Պետրոս Ադամյանն է...»:
Մի հատված մեջբերվեց նաեւ Սոս Սարգսյանի հուշերից: Մհերը միշտ Սոս Սարգսյանի հոգու հետ խաղացել է. «Տես, մենք՝ շիրակցիներս, ինչքան գիտնական, բանաստեղծ, գրող նկարիչ, դերասան ենք տվել դե ասա՝ ձեր Լոռին ի՞նչ է տվել»: «Վերջերս եմ զտել պատասխանը: Հա՜, շատ եք, լավն եք: Մենք՝ լոռեցիներս, այդպես չենք կարող, մենք ծանր, դանդաղկոտ մարդիկ ենք հազար տարին մի անգամ ծնում ենք մի Թումանյան Հովհաննես»:
Վլադիմիր Աբաջյանը պատմեց, որ Մհերը նաեւ բանաստեղծականներ է գրել: Դրանցից մեկը, որի մեջ շատ են եղել քաղաքների ու երկրների անուններ, Մհերը խնդրել Է Աբաջյանին, որպեսզի նա այդ բանաստեղծաթյունը ցույց տա Համո Սահյանին, վերջինիս կարծիքը իմանալու համար: Համո Սահյանը կարդացել է բանաստեղծաթյունը, հետո շուռ գալով դեպի «բանաստեղ­ծը»՝ ասել Է. «Այ տղա լավ էլ աշխարհագրություն  գիտես...»:
Կինոգործիչների միության նախագահ Սերգեյ Իսրայելյանա իր խոսքի մեջ նշեց, որ ինքը բախտ Է ունեցել աշխատել եւ ընկերություն անել Մհեր Մկրտչյանի հետ: «Նա այսօր շատ Է պակա­սում մեր քաղաքին», - ասաց Սերգեյ Իսրայելյանը: Նա մի հուշ-մրցանակ հանձնեց Մհեր Մկրտչյանի եդբորը՝ Ալբերտ Մկրտչյանին, ապագայում ստեղծվելիք Մհեր Մկրտչյանի թանգարանում տեղադրելու պայմանով:
Մհեր ՄկրտչյանԱյդ ընթացքում բեմի առաջամաս են գալիս Մհերի խաղացած կերպարները, նրա խաղըն­կերները կատարում են իրենց բաժին դերը: Ահա կառքի վրա նստած գալիս է Վարդուհի Վարդերեսյան-Անուշը («Պաղտասար աղբար»), Հեղինե Հովհաննիսյանը հայտարարում է. «Ո՜վ տգեղ մարդ,  դու գեղեցիկ ես» («Աղվեսն ու խաղողը»), ժենյա Ավետիսյանը «ողբում է» իր Ղազարի մահը («Դազարը գնում Է պատերազմ»), ցուցադրվում են հատվածներ Մհեր Մկրտչյանի խաղա­ցած կինոնկարներից «Մեր մանկության տանգոն», «Եռանկյունի», «Միմինո»...
Դերասան Ղեւոնդյանը ելավ բեմ, երգեց «Որսկան ախպերը» ու ոչ մի բառ այլեւս չասելով՝ հեռացավ բեմից: Աշոտ Ղազարյանն ու Արմեն Մարությանը համապատասխանաբար հա­մատեղ ներկայացրին Ֆրունզիկ եւ Մհեր Մկրտչյանին: «Գեորգի Ղանելիան ուզում էր շարունակել «Միմինոն», իսկ մենք ճամփա ընկանք»: Այո՜, վաղ հեռացավ մեզանից Մհեր Մկրտչյանը: Կյանքում շատ քիչ լավ օրեր տեսած, մեզ ուրախություն պարգեւող, իր մեջ թախ­ծոտ այդ մարդը, Ալբերտ Մկրտչյանի խոսքերով, կյանքի վերջին տարիներն ապրել է արեւի լույս չտեսնող սենյակում, քնել է «լեժանկայի» վրա: Բայց Հացթուխի կերպարը՝ Մհեր Մկրտչյանի կա­րապի երգը, նրա հոգու, տառապանքների վեր­ջին աղաղակը եղավ...
Բեմ է ելնում Սիրանոն («Սիրանո դը Բերժերակ») եւ, մերժելով բոլոր առաջարկներն ու գայթակղությունները, հեռանում է, գնում է ուր հոգու օրենքներ կան: Գնում է բեմի աստիճաններով դե­պի վեր՝ Օլիմպոսում, հայ մեծերի կողքին իր տե­ղը զբաղեցնելու...

Iravunq-logoՕՄԱՐԻ ԽԵՉՈՑԱՆ
«Իրավունք»
04.04.2002

Печать

Фрунзик МкртчянՄի քանի շտրիխ Մհեր Մկրտչյանի դիմանակարի համար

Մհեր Մկրտչյանի հետ ծանոթ եղա նրա երկրային կյանքի վերջին երեք տարիներին, թեեւ նրա արվեստի երկրպագուն էի շատ վաղուց: Բազմաթիվ անգամ նստել, վեր ենք կացել, զրուցել, ինքն է խոսել, իր մասին են խոսել: Բայց ամեն անգամ իր մասին գրելիս անպայման հիշում եմ նրա լավագույն բարեկամներից մեկի՝ Հենրիկ Մալյանի խոսքը. «Ես գիտեմ, որ Ֆունզիկի բոլոր տեսակի դերասանական գյուտերը ծնվում են նրա հոգու պահեստից, մի պահեստ, որտեղ նա մանուկ հասակից տպավորվող, զգայուն, խելացի երեխան, եփտասարդը կուտակել է, կուտակել է եւ այժմ շռայլորեն ծախսում է իր արվեստում... Համոզվելու համար թող կասկածողը զրուցի Ֆրունզիկի հետ, թող լսի նրա մանկության պատմությունը, լսի նրա պատմություններն իր հոր մասին, մոր մա­սին, կյանքով ու զգացմունքներով լի գյումրեցիների մասին, լսի ու չմոռանա նայել Ֆրունզիկի մի փոքր խոնավացած լուրջ աչքերին»:

Հենրիկ Մալյանի այս խոսքն ինձ ավելի ուշ հայտնվեց: Ես արդեն զրուցել էի Մհեր Մկրտչյանի հետ, ուշադիր լսել էի նրան, գրի առել նոր խոսքը: Բայց, հիրավի, երիցս ճիշտ է մեր մեծագույն ռեժիսորներից մեկը. Մհեր Մկրտչյանին ճանաչելու համար պետք էր լսել նրան: Կատա­կով, թե լուրջ՝ այնպիսի բաներ էր ասում, որ միայն... ինքը կարող էր ասել, որ միայն իրեն կարելի էր ասել:

Իք ծնունդը:
...Ուրեմն էսպես. աշխարհում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ պետություն գոյություն ունի: Երկիր է, էլի: Բայց նաեւ՝ անսովոր: Ու էս երկրի անսովորությունն էն է, որ երկար ժամանակ փորձում էր աշխարհում ճանաչված դառնալ, չէր դառնում: Ամեն ինչ անում էր՝ չէր դառնամ: Ու երբ էս երկրի մեծամեծներն իմա­ցան, որ 1930 թվականի հուլիսի 4-ին Մհեր Մկրտչյանի ծննդյան օրն է, իրենց համար անկախության օր հնարեցին, սկսեցին նշել հուլիսի 4-ին: Ու էս պատճառով հայտնի դարձան բոլորին...

Իր մանկությունը (պատմում է եղբայր՝ կինոռեժիսոր Ալբերտ Մկրտչյանը):
«Հայրս՝ Մուշեղը, մշեցի էր, մայրս Սանամը, վանեցի: Որբ են մնացել: Բերել, տեղավորել են Լենինականում: Տեքստիլում աշխատելիս ծանոթացել են, ամուսնացել: 1930-ին Ֆրունզն է ծնվել, 7 տարի հետո՝ ես: Պապ ու տատ չենք հիշում: Մեր ազ­գանունն էլ՝ Մկրտչյան, պապիս անունից է գալիս Մկրտիչ... Պատե­րազմի տարիներին գնում էինք շուկա, մեղր փախցնում, քսում աչքներիս: Ֆրունզը երգում էր, ես, տոպրակը վզիցս կախ հաց հավաքում: Հայրս, մշեցի մարդ, հաց հավաքող երեխաներին չէր սիրում: Ու մեզ տեսնելով, ետեւներիցս մսի պահածոյի մի բանկա շպրտեց: Մութ էր, չիմացավ, որ մենք էինք: Հետո տանն իմացավ... Բանկան տուն էինք բերել... Դժվար մանկություն ենք ունեցել, չենք ուզում հիշել... Մայրս առավոտից իրի­կուն աշխատում էր, հայրս չկար, դատել, աքսորել էին Նիժնի Տագիլ...»:

Իր մանկությունը (պատմում է ինքը):
«Ղազարը գնում է պատերազմ» ներկայացման ժամանակ այսպիսի տեսարան կա. երբ դատարանը մարդուն պատիժ է սահմանում, եւ դատավորը կարդում է դատավճիռը «Հանուն Հայաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության...», ես ասում եմ՝ «Համաձայն չեմ»: ժողովուրդն էստեղ ծիծաղում է, որովհետեւ իսկապես զավեշտական տեսարան է: Հորս հետ կսպված հուշերն են այս տեսարանի աղբյուրը... 7 մետր բյազ էր փաթաթել ոտքին, դուրս հանել: 10 տարի տվեցին... Տխուր պատմություն է: Բայց էս տխրության վրա ժողովուրդը ծիծաղում է... Ես նիհար երեխա եմ եղել, կռիվ չեմ արել, չեմ սիրել կռվել: Ու էս խելոքությանս համար տուժել եմ... Մեկը կար, որի եղբայրն անունով «գող» էր: Ելնում էր շալակս եւ ստի­պում, որ իրեն 7-րդ դպրոցից տանեմ Ձորի մայլա: Տանում էի... Վերջերս (մեր այս խոսակցությունը 1992 թ. հունիսի 26-ին, ուրբաթ օրը - Մ. Գ.) մեկը եկավ, ասաց. «Բարեւ, Ֆռունզ, ես Տուդեն եմ»: Ասացի. «Լսի, էդ ինչի՞ էիր ելնում շա­լակս...»: Թատրոն էր, ամեն ինչ թատ­րոն էր... Ու էդ էր պատճառը, որ գնա­ցի Տեքստիլի ակումբ: Շատ դերեր ունեի՝ տխուր, ուրախ հերոսներ: Բայց ինչ խաղում էի, մարդիկ ծիծաղում էին: Բեմ ու դահլիճ իրար էր խառնվում, իսկական թատրոն էր դառ­նամ...»:

«Ամեն սեւ բան չէ, որ Օթելլո է...»
«...Հա, էդ եղել է: Ջահել էի: Գիտեի, որ Վահրամ Փափազյանը Լե­նինական պիտի գար, Օթելլոյի մենախոսություններից մեկը լավ սերտեցի, ամբողջ երեսիս մուր քսեցի, գնացի, կանգնեցի դեմն ու սկսեցի ոգեւորված արտասանել: Լսեց մինչեւ վերջ ու ծանր ասաց.
«Ամեն սեւ բան չէ, որ Օթելլո է, մանչս...»: Դրանից հետո երբեք չփորձեցի Օթելլո խաղալ...»:

Բանաստեղծ... Մհեր Մկրտչյանը
«Տեքստիլում էմ աշխատել, կոշկակարի աշակերտ եմ եղել, ակում­բի թատերական խմբի ներկայացումներին եմ մասնակցել... Հա, բանաստեղծություններ եմ գրել, բա ինչպե՞ս... Առաջինը գրել եմ հենց ակումբում եղած ժամանակ... Լսիր, լսիր, տես, որ հանգերը բռնեն. 
«Սիրելիս, մի հուզվիր դուն, 
Միշտ ունե­ցիր համբերություն,
Գնա տունդ, քեզ անուշ քուն,
Համբերությո՜ւն, համբերությո՜ւն...»:
...Հետո ինստիտուտում սովորելու տարիներին գրե­ցի: Մի փոքրիկ սենյակում էի ապում, մի պահարան կար, էլեկտրական մի լամպ... Ու էս լամպին բանաստեղծություն նվիրեցի.
«Երբ իմ սրտի խորքը մութ է,
Ո՞ւմ համար ես վառվում, լույս, 
Երբ նա չափից շատ անգութ է,
Ո՞ւմ ես լուսավորում, լույս...»: 
էս ուշադիր լսիր, շատ հետաքրքիր է. 
«Այժմ գնա, ցանիր բրոնզը
Ուրիշ սրտերի մեջ, լույս,
Քեզանից գոհ է Ֆռունզը...»:
Գուցե բանաստեղծ դառնայի, եթե բնակարան չստանայի: Բնակարան ստացա, մուսաս փախավ...»:

«Ֆրունզն որի՜շ էր», ասում է գեղանկարիչ Գարուշ  Հովսեփյանը
«Ֆրունզը՜... Ֆրունզն ուրի՜շ էր... Մի քանի անգամ եկավ, ինձ վերցրեց, ասաց. «Գարուշ, արի գնանք, քեզ հյուրասիրելու եմ ռեստորանում»: Դե, Լենինականից եկած, հանրակացարանում ապրող տղերք էինք: Նրան փող որտեղի՞ց: Բայց ինձ տանում եր «Երե­ւան» ռեստորան, բացօթյա մասում նստում էինք: Մատուցողից մի շիշ «Ջերմուկ» էր ուզում: «Ջերմուկը» դնում էինք սեղանին ու... Կես ժամ հետո սեղանը ճկվում էր կոնյակներից, օղինեփց, խորովածներից, խաշլամաներից... «01-99»-ը նոր էր նկարահանվել, եւ Ֆրունզը Երեւանում ու Հայաստանում ամենաճանաչված արտիստներից մեկն էր, Գարսեւանն էր՝ իր տակառիկով, իր բարի, լուսավոր միամտությամբ: ժողովուր­դը Ֆրունզին սիրեց հենց էն գլխից... Մեր սեղանին էնպիսի՜ մարդիկ էին նստում, էնպիսի՜...»:

«Նա բնական, անգին քար էր», ասում է արվեստաբան Հենրիկ Իգիթյանը
«Հայկական թատրոնում եղել են հանճարներ, ասենք՝ Վահրամ Փա­փազյանը, Հրաչյա Ներսիսյանը... Իրոք, հանճարեղ են... Մեր սերնդից՝ Ֆրունզիկ Մկրտչյանը... Ես համարում եմ, որ Ֆրունզիկ Մկրտչյանը բնական, անգին քար է, ինչպես ռուսների մոտ՝ Շուկշինը: Կան մարդիկ, ովքեր հենց տաղանդավոր ծնվում են: Կան մարդիկ, որ դառնում են ճանաչված, իրենք իրենց դարձնում: Ֆրունզիկն իր ունեցածով շատ ավելի հզոր էր, քան կարողացավ դառնալ...»:         

«Ես մեծեքի կողքին եմ եղել», ասում է ինքը
«Իմ բախտը բերեց. ես մեծերի կող­քին եղա: Ու նրանք մեծ էին ոչ միայն իրենց գործում, այլեւ ամեն ինչում: Աճեմյանը ջուր էր խմում՝ արտիստ էր, մեծ արտիստ: Փափազյանը փողոցով անցնում էր՝ թաշկինակը ծոցագրպանում՝ մեծ էր... Աճեմյանը կարող էր ամբողջ ներկայացում նորից բեմադրել, եթե մի ուրիշ, ավելի տաղանդավոր արտիստ էր գտնում: Այդպես եղավ «Սրտի արատի» կամ «Ղազարը գնում է պատերազմի» դեպքերում... 
Մեծ Հրաչյան՝ Հրաչյա Ներսիսյանը, խո­նարհ լսում էր Վահրամ Փափազյանին, երբ վերջինս իրեն որոշ նկատողություններ էր անում «Կենդանի դիակ» ներկայացումից հետո... Խո­նարհ լսում էր... Բա ինչպե՞ս... Չէ՞ որ Վահրամ Փափազյանն էր ասողը:
«Մեջդ ատելություն ունենալով շատ բանի կհասնես, շատ բան կավերես: Բայց միայն սերն է, որ փրկում է ամեն մեկին, փրկում է աճեն ինչ... Սե­րը հիմա մի քիչ պակասել է... Գուցե շատ Է պակասել, չգիտեմ: Բայց սերը պակասել է... Մարդը քայլում է փողո­ցով, ժպտում է, ուրախ է, գոհ է ինքն իրենից, հպարտ է իրենով՝ ասում են գոռոզ է... ՉԷ, գոռոզ չէ, լավ բան է արել, լավ բան Է մտածել՝ ինքն իրենով գոհ է... Մարդուն պետք է կարողանալ սիրել: Դժվար է, բայց պետք է սիրել: Այլապես ամեն ինչ անիմաստ Է դառ­նամ...»:
Ինքն այդպես ապրեց՝ միշտ սիրելով: Եթե ուրիշ ոչինչ արած չլիներ (այդպիսի բան չի լինում), ֆրանսիացի դրամատուրգ Մարսել Պանիոլի «Հացթուխին կինը» պիեսի բեմադրությունն այս խոսքերի հաստատումը կլինեին, գլխավոր հերոսի՝ էմաբըլի դերակատարումն՝ առավել եւս:

azg-logoՍԵՐԳԵՅ ԳԱԼՈՅԱՆ
«Ազգ»
04.07.2000

Печать

Мы в ОДНОКЛАССНИКАХ

Мы на ФЕЙСБУКЕ